ADHD a ryzyko uzależnienia: co naprawdę pokazują badania

W rozmowie o ADHD i uzależnieniu łatwo popaść w dwa uproszczenia. Pierwsze brzmi: „ADHD prowadzi do uzależnienia”. Drugie: „to tylko stereotyp”. Źródła naukowe wskazują coś bardziej precyzyjnego: ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem późniejszych problemów związanych z używaniem substancji, ale samo w sobie niczego nie przesądza.

Warto od razu odróżnić dwa pojęcia. Problemowe używanie substancji oznacza szkodliwy lub ryzykowny sposób używania alkoholu, nikotyny czy innych substancji, który nie musi jeszcze spełniać kryteriów uzależnienia. Zaburzenie używania substancji to rozpoznanie kliniczne obejmujące utratę kontroli, przymus używania i szkody zdrowotne lub społeczne.

ADHD zwiększa ryzyko, ale nie działa jak wyrok

Wytyczne NICE zalecają, by osobom z rozpoznaniem ADHD przekazywać informację o zwiększonym ryzyku nadużywania substancji i samoleczenia. Samoleczenie to używanie substancji po to, by złagodzić objawy lub napięcie, na przykład trudności z koncentracją, bezsenność czy pobudzenie emocjonalne, bez właściwego leczenia.

Taki zapis w wytycznych nie jest ostrożnościowym dodatkiem bez oparcia w danych. Wynika z tego, że związek ADHD z uzależnieniami jest na tyle dobrze udokumentowany, iż powinien być omawiany już na etapie diagnozy, a później także w trakcie leczenia.

Jakie są dowody

Najmocniejszym typem danych w dostarczonych źródłach są metaanalizy badań prospektywnych. To analizy, które łączą wyniki wielu badań śledzących uczestników przez lata, więc lepiej niż pojedyncze obserwacje pokazują, czy określona cecha z dzieciństwa wiąże się z późniejszymi problemami.

Metaanaliza opublikowana w 2011 roku wykazała, że ADHD w dzieciństwie wiąże się z podwyższonym późniejszym ryzykiem kilku rodzajów wyników związanych z substancjami: używania nikotyny i zaburzeń z nią związanych, a także nadużywania lub zależności dotyczących alkoholu i narkotyków oraz problemów związanych z marihuaną i kokainą. Nie oznacza to jednak, że ryzyko jest jednakowe dla każdej substancji i każdego rodzaju problemu. Zależy od tego, co dokładnie badacze mierzą.

Późniejsza metaanaliza dotycząca zaburzeń psychicznych wieku dziecięcego również potwierdziła, że ADHD należy do grupy zaburzeń związanych ze zwiększonym ryzykiem późniejszych problemów związanych z substancjami. Jednocześnie osadza ADHD w szerszym obrazie: znaczenie mają też inne trudności psychiczne i behawioralne.

Skąd może brać się to ryzyko

Źródła wskazują na kilka istotnych dróg. Jedną z nich jest wspomniane samoleczenie. Jeżeli ktoś próbuje na własną rękę regulować koncentrację, napięcie, sen albo emocje, może sięgać po substancje nie po to, by szukać odurzenia, ale po to, by „normalnie funkcjonować”. To nie zmniejsza ryzyka uzależnienia — przeciwnie, może je zwiększać.

NIDA podaje, że nieleczone ADHD w dzieciństwie może podnosić późniejsze ryzyko używania substancji i zaburzeń ich używania. To ważne rozróżnienie: problemem nie jest sama etykieta diagnozy, lecz także to, jak przebiegają objawy i czy osoba dostaje adekwatną pomoc.

Samo ADHD to nie cały obraz

Ryzyko późniejszych uzależnień nie wynika wyłącznie z samego ADHD. Dostarczone materiały podkreślają rolę współwystępowania innych trudności, zwłaszcza zaburzeń zachowania, impulsywności i innych problemów psychicznych. To dlatego dwie osoby z ADHD mogą mieć bardzo różne trajektorie: u jednej problem z używaniem substancji nigdy się nie pojawi, u innej stanie się poważnym elementem obrazu klinicznego.

Praktyczny wniosek jest prosty: ocena ryzyka nie powinna opierać się tylko na samym rozpoznaniu ADHD. Potrzebna jest szersza ocena funkcjonowania, wcześniejszych zachowań ryzykownych i współistniejących problemów.

Leczenie stymulantami a lęk przed „wywołaniem uzależnienia”

Ten punkt wymaga rozdzielenia dwóch pytań. Pierwsze brzmi: czy ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem uzależnień? Na to dostarczone źródła odpowiadają: tak, statystycznie tak. Drugie brzmi: czy prawidłowo prowadzona farmakoterapia ADHD sama z siebie wywołuje późniejsze uzależnienie? Z przywołanych tu materiałów taki prosty wniosek nie wynika.

Przegląd Cochrane dotyczący metylofenidatu odnosi się do działań niepożądanych leku, ale nie stanowi dowodu na to, że przepisane leczenie stymulujące zwiększa późniejsze ryzyko uzależnienia. Źródła dostarczone do tego artykułu wręcz przestrzegają przed mieszaniem bezpieczeństwa farmakoterapii z epidemiologicznym pytaniem o związek między samym ADHD a uzależnieniami.

Co zalecają wytyczne

NICE zaleca uwzględnianie ryzyka nadużywania substancji oraz przekazywania leków innym osobom podczas rozpoczynania leczenia ADHD i w dalszej obserwacji. To oznacza, że temat alkoholu, nikotyny, narkotyków i samoleczenia nie jest pobocznym dodatkiem, lecz częścią standardowej opieki.

NIDA podkreśla z kolei, że współwystępowanie ADHD i zaburzeń używania substancji wymaga zintegrowanej oceny i planowania leczenia. Innymi słowy, gdy oba problemy występują razem, nie warto traktować ich jak całkowicie oddzielnych spraw.

Nie tylko substancje: krótko o uzależnieniach behawioralnych

Jeśli temat rozszerzyć poza alkohol, nikotynę i narkotyki, pojawia się jeszcze jeden wątek. Materiały Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wskazują na związek objawów ADHD z uzależnieniami behawioralnymi, zwłaszcza problemowym używaniem internetu i graniem. To obszar pokrewny, ale nietożsamy z uzależnieniami od substancji, więc najlepiej traktować go jako uzupełnienie, a nie zamiennik głównej dyskusji.