Co dzieje się z organizmem po odstawieniu narkotyków? Zespół abstynencyjny, ryzyko i dlaczego to zależy od substancji

Słowo „narkotyki” bywa używane bardzo szeroko, ale z medycznego punktu widzenia to uproszczenie. Źródła wskazują, że nie istnieje jeden uniwersalny wzorzec odstawienia dla wszystkich substancji psychoaktywnych. Inaczej przebiega odstawienie opioidów, inaczej alkoholu, a jeszcze inaczej leków uspokajających i nasennych. Ta różnica ma znaczenie nie tylko dla samopoczucia, lecz także dla bezpieczeństwa.

Dlaczego po odstawieniu pojawiają się objawy

Przy powtarzającym się używaniu organizm stopniowo dostosowuje się do obecności substancji. To zjawisko nazywa się zależnością fizyczną: ciało funkcjonuje już częściowo w warunkach stałego działania środka, więc po jego odstawieniu pojawiają się zaburzenia równowagi.

Z tym wiąże się tolerancja, czyli osłabienie reakcji na tę samą dawkę albo potrzeba przyjmowania większej ilości, by uzyskać podobny efekt. W przypadku opioidów przegląd badań opisuje to jako skutek zmian neurobiologicznych wywołanych przewlekłą ekspozycją na substancję. Gdy taki stan adaptacji zostaje nagle przerwany, organizm reaguje objawami abstynencyjnymi.

Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że nasilenie objawów zależy od substancji, dawki, czasu używania oraz stanu zdrowia fizycznego i psychicznego. Dlatego dwie osoby po odstawieniu tej samej substancji mogą przechodzić ten okres bardzo różnie.

Jakie objawy może wywołać odstawienie

Choć nie ma jednej listy pasującej do wszystkich substancji, pewne reakcje pojawiają się często. Należą do nich niepokój, pobudzenie, problemy ze snem, obniżony nastrój, drżenie, nudności, wymioty, biegunka, bóle oraz silny głód, czyli przymus lub silna chęć ponownego sięgnięcia po substancję.

Część tych objawów wynika z pobudzenia autonomicznego układu nerwowego, który steruje między innymi tętnem, ciśnieniem i innymi podstawowymi funkcjami organizmu poza świadomą kontrolą. Człowiek może wtedy odczuwać wyraźne „rozregulowanie” ciała: napięcie, roztrzęsienie, bezsenność czy dolegliwości żołądkowo-jelitowe.

Nawet jeśli taki stan nie prowadzi bezpośrednio do zagrożenia życia, bywa bardzo obciążający. W przypadku opioidów właśnie dokuczliwość objawów odstawiennych jest jednym z powodów, dla których wielu osobom trudno przerwać używanie.

Nie każde odstawienie niesie takie samo ryzyko

To jeden z najważniejszych punktów. Źródła wyraźnie rozróżniają ciężki dyskomfort od bezpośredniego zagrożenia medycznego. Odstawienie opioidów może być bardzo bolesne i wyniszczające, ale zwykle jest mniej niebezpieczne medycznie niż odstawienie alkoholu lub benzodiazepin.

Wytyczne NICE podają, że odstawienie alkoholu może wymagać nadzorowanego postępowania ze względu na ryzyko drgawek i delirium tremens, ciężkiego powikłania z zaburzeniami świadomości i niestabilnością czynności organizmu. WHO również podkreśla, że niektóre zespoły abstynencyjne wymagają monitorowania, opieki wspierającej i leczenia objawowego pod nadzorem medycznym.

Z tego powodu nie da się uczciwie powiedzieć, że „odstawienie narkotyków” jest z zasady bezpieczne albo z zasady śmiertelnie niebezpieczne. Najpierw trzeba wiedzieć, o jakiej substancji mowa.

Co wiadomo najlepiej o odstawieniu opioidów

W dostarczonych źródłach najlepiej opisano właśnie opioidy. WHO zaznacza, że ich regularne używanie może prowadzić do tolerancji i objawów odstawiennych po zmniejszeniu dawki lub przerwaniu stosowania. Przegląd opublikowany w bazie PubMed wskazuje, że nagłe odstawienie albo zbyt szybka redukcja dawki może wywołać lęk, bezsenność, bóle i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

To ważne także dlatego, że sam zespół abstynencyjny może napędzać dalsze używanie. Człowiek nie sięga wtedy po substancję wyłącznie po to, by uzyskać euforię czy ulgę psychiczną, ale również po to, by przerwać bardzo nieprzyjemny stan fizyczny.

Po przerwie tolerancja spada, a ryzyko przedawkowania rośnie

Po okresie abstynencji tolerancja może się szybko obniżyć. To znaczy, że dawka wcześniej „zwyczajna” dla organizmu może po przerwie okazać się zbyt duża. WHO i NICE zwracają uwagę, że po odstawieniu opioidów wiąże się to ze wzrostem ryzyka przedawkowania, jeśli osoba wróci do poprzednich ilości.

To jedna z najgroźniejszych pułapek okresu po odstawieniu. Poprawa samopoczucia nie oznacza jeszcze, że organizm odzyskał dawną tolerancję. Przeciwnie: właśnie jej utrata zwiększa niebezpieczeństwo, zwłaszcza przy opioidach. WHO dodaje, że ryzyko może być większe przy współistniejących problemach zdrowotnych, także psychicznych.

Kiedy potrzebny jest nadzór medyczny

Według WHO i NICE część zespołów abstynencyjnych powinna przebiegać pod nadzorem. Dotyczy to szczególnie odstawienia alkoholu oraz substancji uspokajających i nasennych, ale także sytuacji, w których występują dodatkowe czynniki ryzyka.

• ciężka zależność, w tym opioidowa,
• ciąża,
• poważne choroby współistniejące, somatyczne lub psychiczne,
• myśli samobójcze lub ryzyko samouszkodzenia,
• wcześniejsze powikłane odstawienia,
• objawy sugerujące możliwość ciężkiego przebiegu.

Postępowanie nie polega tylko na „przeczekaniu”. WHO opisuje je jako monitorowanie stanu, opiekę wspierającą i łagodzenie objawów. NICE dodaje, że dobór miejsca leczenia i intensywności nadzoru zależy od ciężkości objawów oraz ryzyka powikłań.

Detoksykacja nie jest tym samym co leczenie uzależnienia

Detoksykacja to krótkoterminowe postępowanie medyczne nastawione na bezpieczne przejście przez odstawienie. Nie oznacza jeszcze rozwiązania problemu uzależnienia. Wytyczne NICE podkreślają, że samo odstawienie opioidów nie powinno być traktowane jako wystarczające leczenie.

Po przejściu zespołu abstynencyjnego nadal mogą utrzymywać się głód substancji, ryzyko nawrotu, a także problemy psychiczne i zdrowotne, które współistniały z używaniem. Dlatego zalecane jest łączenie postępowania odstawiennego z dalszym leczeniem i wsparciem psychospołecznym. NICE zwraca też uwagę na ryzyko samouszkodzeń, nawrotu oraz sięgania po inne substancje w okresie odstawienia i tuż po nim.