Czy skłonność do uzależnień jest dziedziczna? Co naprawdę mówią badania

Na pytanie, czy skłonność do uzależnień jest dziedziczna, najlepiej odpowiedzieć: częściowo tak. Badania nie wspierają prostego obrazu, w którym istnieje jeden „gen uzależnienia” przekazywany z pokolenia na pokolenie. Wskazują raczej, że predyspozycja genetyczna, czyli wrodzona podatność, może zwiększać ryzyko, ale sama w sobie nie oznacza, że uzależnienie na pewno się rozwinie.

National Institute on Drug Abuse opisuje uzależnienie jako zjawisko kształtowane jednocześnie przez czynniki biologiczne i środowiskowe. Podobny obraz wyłania się z przeglądów badań genetycznych: wpływ genów jest realny, ale złożony i zależny od wielu elementów działających naraz.

Co w nauce znaczy „dziedziczność”

Dziedziczność to pojęcie statystyczne. Oznacza, jaka część zróżnicowania danej cechy w populacji wiąże się z różnicami genetycznymi. Nie jest to miara przeznaczenia pojedynczego człowieka. Jeśli jakaś cecha ma istotny komponent dziedziczny, nie znaczy to, że u konkretnej osoby jest ona nieunikniona.

Z tego powodu trzeba też odróżnić genetykę od wywiadu rodzinnego. Obecność problemów z alkoholem lub innymi substancjami w rodzinie może sygnalizować podwyższone ryzyko, ale taki wywiad odzwierciedla nie tylko wspólne geny. Rodziny dzielą również środowisko: normy dotyczące używania substancji, wzorce zachowań, poziom stresu, sposób wychowania czy samą dostępność alkoholu i narkotyków.

Jak duży może być wpływ genów

Źródła wskazują, że zaburzenia używania substancji mają mierzalny komponent dziedziczny. Przegląd z 2021 roku podsumowujący badania genetyczne nad zaburzeniami używania substancji opisuje ten wpływ jako istotny, ale zarazem złożony. Jest on także wielogenowy, czyli związany z wieloma wariantami genetycznymi, z których każdy zwykle wnosi niewielki efekt.

Najczęściej cytowany przykład dotyczy alkoholu. Przegląd badań nad AUD — zaburzeniem używania alkoholu — podaje, że badania ilościowe sugerują dziedziczność rzędu około 50%. Taki wynik nie oznacza, że „połowa uzależnienia” u danej osoby wynika z genów. Oznacza raczej, że w badanej populacji geny wyjaśniają znaczną część różnic w ryzyku między ludźmi.

Badacze zwracają też uwagę, że wpływ genetyczny nie musi być taki sam dla wszystkich zjawisk. Co innego może dotyczyć samego sięgania po substancję, a co innego przejścia do używania problemowego lub uzależnienia. Różnice występują również między poszczególnymi substancjami.

W jaki sposób odziedziczona podatność może działać

Geny nie „kodują” gotowego uzależnienia. Mogą jednak wpływać na cechy biologiczne i psychiczne, które zmieniają poziom ryzyka. W przypadku alkoholu dobrym przykładem jest metabolizm, czyli sposób, w jaki organizm rozkłada daną substancję. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism wyjaśnia, że na metabolizm alkoholu wpływają warianty genów związane z enzymami rozkładającymi alkohol. To może zmieniać reakcję organizmu na picie.

Źródła NIAAA wskazują również, że część wrodzonego ryzyka może działać pośrednio: przez większą impulsywność, wysoką tolerancję, odmienną reakcję na stres albo większą podatność na niektóre współwystępujące problemy psychiczne. Innymi słowy, dziedziczone bywają pewne cechy zwiększające podatność, a nie jedno proste „uzależnienie w genach”.

Dlaczego środowisko pozostaje równie ważne

Ten sam zestaw genów może prowadzić do różnych rezultatów w różnych warunkach życia. NIDA podkreśla, że na ryzyko uzależnienia wpływają zarówno czynniki biologiczne, jak i środowiskowe. Z kolei polskie Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom wymienia wśród czynników ryzyka między innymi używanie substancji przez rodziców lub rodzeństwo, aprobatę dla takich zachowań w rodzinie oraz szersze uwarunkowania społeczne.

To ważne rozróżnienie: historia uzależnień w rodzinie może oznaczać zarówno zwiększoną podatność biologiczną, jak i dorastanie w środowisku, w którym kontakt z substancjami jest częstszy albo bardziej znormalizowany. Do tego dochodzą doświadczenia życiowe, takie jak stres, trauma, presja rówieśnicza czy łatwa dostępność substancji.

Dlatego dwie pozornie sprzeczne rzeczy mogą być prawdziwe jednocześnie: osoba z obciążeniem rodzinnym może nigdy nie rozwinąć uzależnienia, a osoba bez znanej historii rodzinnej może go doświadczyć.

Co naprawdę wynika z historii rodzinnej

Jeśli w rodzinie występowały problemy z alkoholem lub innymi substancjami, jest to informacja o podwyższonym ryzyku, ale nie jest to pewna prognoza. Najuczciwiej mówić więc o podatności, nie o wyroku. Taki sposób rozumienia jest zgodny zarówno z przeglądami badań genetycznych, jak i z materiałami edukacyjnymi NIAAA dotyczącymi dzieci i nastolatków, gdzie podkreśla się rolę cech wrodzonych, historii rodzicielskiego AUD oraz warunków wychowania.

Z perspektywy nauki uproszczenie „to rodzinne, więc nie da się nic zrobić” jest zbyt mocne. Równie mylące byłoby twierdzenie odwrotne: że skoro uzależnienie zależy od decyzji i otoczenia, to geny nie mają znaczenia. Źródła są zgodne raczej co do tego, że ryzyko powstaje ze współdziałania obu grup czynników.

Gdzie kończy się pewność badań

Nauka dość dobrze wspiera ogólny wniosek, że podatność na zaburzenia używania substancji jest częściowo dziedziczna. Trudniej natomiast wskazać pojedyncze warianty genetyczne o dużym i jednoznacznym znaczeniu praktycznym. Przeglądy badań podkreślają, że łatwiej wykazać ogólny, umiarkowany wpływ genów, niż przełożyć go na prosty test czy prostą indywidualną prognozę.

Warto też pilnować zakresu tych ustaleń. Najmocniejsze źródła dotyczą uzależnień od substancji, zwłaszcza alkoholu i innych środków psychoaktywnych. Nie należy automatycznie rozciągać tych wyników na każde uzależnienie behawioralne bez odrębnych danych.