Czy uzależnienie jest chorobą? Co mówi współczesna medycyna

Źródła medyczne i klasyfikacyjne wskazują, że uzależnienie nie jest dziś traktowane wyłącznie jako kwestia słabej woli czy moralnej porażki. Narodowy Instytut ds. Narkomanii w USA (NIDA) opisuje addiction jako zaburzenie medyczne, które wpływa na mózg i zmienia zachowanie. Z kolei Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) przedstawia zaburzenie używania alkoholu jako stan medyczny, w którym człowiek ma upośledzoną zdolność do przerwania picia lub kontrolowania go mimo szkodliwych konsekwencji.

Dlaczego odpowiedź brzmi „tak, ale”

W języku potocznym słowo „choroba” bywa bardzo szerokie. W medycynie częściej używa się terminów bardziej precyzyjnych, takich jak zaburzenie używania substancji albo zaburzenie używania alkoholu. „Zaburzenie” oznacza tu rozpoznawalny stan zdrowia opisany według określonych kryteriów, a nie luźną etykietę.

Dlatego pytanie „czy uzależnienie jest chorobą?” warto lekko doprecyzować. Jeśli chodzi o klinicznie rozpoznawane zaburzenia związane z używaniem substancji, współczesna medycyna traktuje je jako problemy zdrowotne podlegające diagnozie i leczeniu. Spór dotyczy częściej doboru słów niż samego faktu, że mowa o stanie medycznym.

Skąd wiadomo, że to część medycyny

Mocnym punktem odniesienia jest ICD-11, czyli międzynarodowa klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych opracowywana przez WHO. Światowa Organizacja Zdrowia opisuje ICD-11 jako międzynarodowy standard służący do rejestrowania, raportowania i analizowania informacji zdrowotnych. Jest on używany w opiece klinicznej, zdrowiu publicznym, badaniach i zarządzaniu systemem ochrony zdrowia.

To istotne dlatego, że zaburzenia związane z używaniem substancji funkcjonują w takim właśnie oficjalnym systemie klasyfikacji medycznej. W polskim kontekście Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom zwraca uwagę, że klasyfikacja WHO stanowi ważny punkt odniesienia diagnostycznego, a ICD-11 ma oficjalny status od 2022 roku.

Trzeba jednak zachować precyzję: samo WHO, przynajmniej w przywołanym tu materiale, nie sprowadza sprawy do prostego hasła „uzależnienie to choroba”. Mocniejszy wniosek brzmi inaczej: zaburzenia związane z używaniem substancji należą do formalnie opisanego obszaru medycyny.

Co znaczy, że uzależnienie jest „chorobą mózgu”

Określenie „choroba mózgu” może brzmieć redukująco, ale w źródłach ma dość konkretne znaczenie. NIDA pisze, że uzależnienie wpływa na mózg i zmienia zachowanie. Przegląd naukowy opublikowany w Trends in Molecular Medicine opisuje uzależnienie od narkotyków jako chorobę przewlekłą i nawrotową, wynikającą z długotrwałego działania substancji na mózg.

Przewlekła znaczy długotrwała, a nawrotowa — że po okresie poprawy problem może wracać. Taki opis nie oznacza jednak, że liczy się tylko biologia. Zestaw źródeł, na których opiera się ten tekst, wyraźnie sugeruje ujęcie wieloczynnikowe: obok zmian w mózgu znaczenie mają też czynniki psychospołeczne, rozwojowe i środowiskowe.

Najbardziej czytelny przykład: alkohol

Dobrze widać to na przykładzie alkoholu. NIAAA definiuje zaburzenie używania alkoholu jako stan medyczny, w którym człowiek ma ograniczoną zdolność do przerwania picia lub kontrolowania go mimo negatywnych skutków. Instytut zaznacza też, że jest to zaburzenie mózgu i że jego nasilenie może być łagodne, umiarkowane albo ciężkie.

Ten przykład pokazuje, że współczesne podejście medyczne nie opiera się wyłącznie na intuicji, że „ktoś pije za dużo”. Chodzi o rozpoznawalny wzorzec objawów i konsekwencji, który można opisać klinicznie.

Dlaczego wokół tego pytania nadal są spory

Część sporów bierze się z języka. W debacie publicznej „choroba” może sugerować coś jednorodnego i czysto biologicznego. Tymczasem w praktyce klinicznej częściej pojawia się słowo „zaburzenie”, bo lepiej pasuje do stanów o złożonych przyczynach i różnym nasileniu.

Polskie materiały terminologiczne KCPU zachęcają do bardziej precyzyjnego i mniej stygmatyzującego języka. To pomocne zwłaszcza tam, gdzie w obiegu mieszają się pojęcia takie jak „uzależnienie”, „zespół uzależnienia”, „zaburzenie używania substancji” czy „zachowania uzależniające”. W języku codziennym te słowa często wrzuca się do jednego worka, ale klinicznie nie zawsze znaczą to samo.

Nie każde potoczne „uzależnienie” ma ten sam status

Najmocniejsze oparcie w przywołanych źródłach mają zaburzenia związane z używaniem substancji, takie jak problemy z alkoholem czy narkotykami. Gdy mowa o zachowaniach, sytuacja bywa bardziej zróżnicowana. To ważne, bo w potocznym języku „uzależnieniem” nazywa się bardzo wiele nawyków i trudności.

Dlatego bezpieczniej jest mówić, że współczesna medycyna uznaje za zaburzenia zdrowia określone, formalnie opisane uzależnienia i zaburzenia używania substancji, niż że każda silna skłonność lub każdy kompulsywny nawyk jest chorobą w takim samym sensie.

Co zmienia takie podejście

Ujęcie uzależnienia jako zaburzenia medycznego przesuwa punkt ciężkości z moralnej oceny na rozpoznanie i leczenie. Skoro jest to stan zdrowia, można go opisywać w klasyfikacjach, badać, leczyć i uwzględniać w organizacji opieki zdrowotnej.

Nie znika przez to znaczenie odpowiedzialności, terapii, relacji społecznych czy warunków życia. Źródła wskazują raczej na model całościowy: biologiczny, psychologiczny i społeczny zarazem.