Czym są wyzwalacze nawrotu?

Wyzwalacz nawrotu nie jest tym samym co sam nawrót. To raczej czynnik, który podnosi prawdopodobieństwo, że osoba wróci do używania substancji. Kontakt z wyzwalaczem nie przesądza więc o tym, co się stanie. Znaczenie mają też historia danej osoby, jej aktualny stan, wsparcie społeczne i sposoby radzenia sobie.

Nie istnieje jedna zamknięta lista takich wyzwalaczy. U jednej osoby szczególnie obciążający będzie stres w pracy, u innej samotność, a u jeszcze innej spotkanie z dawnym otoczeniem używania. Właśnie dlatego w leczeniu mówi się o sytuacjach wysokiego ryzyka — czyli okolicznościach, w których ryzyko nawrotu rośnie bardziej niż zwykle.

Dlaczego zwykłe bodźce mogą uruchamiać silną chęć użycia?

Materiały NIAAA opisują, że osoby, miejsca i przedmioty związane wcześniej z alkoholem mogą wywoływać silną chęć picia. W badaniach takie sygnały określa się jako cues, czyli bodźce skojarzone z wcześniejszym używaniem. Mogą być bardzo zwyczajne: konkretna ulica, zapach, widok butelki, wiadomość od znajomego czy pora dnia.

Mechanizm jest związany z uczeniem się i warunkowaniem. Mózg tworzy skojarzenia między bodźcem a skutkiem, którego wcześniej doświadczał po użyciu substancji. Dlatego po pewnym czasie sam sygnał może wywołać głód lub craving — silną chęć sięgnięcia po substancję. Przegląd systematyczny i metaanaliza z 2022 roku wzmacniają tezę, że ekspozycja na takie bodźce i związany z nimi głód są istotnymi markerami ryzyka używania i nawrotu.

Wyzwalacze zewnętrzne i wewnętrzne

Wyzwalacze często kojarzą się z czymś zewnętrznym: imprezą, barem, spotkaniem z dawnymi znajomymi. Rzeczywiście NIAAA oraz polskie źródło KBPN wymieniają kontakt z osobami i miejscami kojarzonymi z używaniem oraz presję środowiskową jako ważne czynniki ryzyka.

Ale wyzwalacz może też być wewnętrzny. Źródła wskazują tu przede wszystkim stres i negatywne stany emocjonalne. KBPN wymienia ponadto bezsenność i negatywne doznania somatyczne, czyli przykre odczucia płynące z ciała, takie jak złe samopoczucie fizyczne. To ważne rozróżnienie: ryzyko nawrotu może rosnąć nie tylko wtedy, gdy ktoś „trafi na pokusę”, lecz także wtedy, gdy jest przeciążony, niewyspany albo przeżywa silne napięcie.

• Wyzwalacze zewnętrzne: osoby, miejsca, przedmioty i sytuacje kojarzone z używaniem, presja otoczenia, kontakt z dawnym środowiskiem.
• Wyzwalacze wewnętrzne: stres, lęk, obniżony nastrój, bezsenność, dolegliwości somatyczne.

Dlaczego podatność może utrzymywać się długo?

NIAAA podaje, że zmiany w mózgu związane z uzależnieniem mogą utrzymywać podatność na nawrót długo po zaprzestaniu używania alkoholu. Przegląd naukowy z 2008 roku opisuje ten problem podobnie: ryzyko podtrzymują zarówno trwałe zmiany neurobiologiczne, jak i procesy psychologiczne, zwłaszcza skojarzenia utrwalone przez wcześniejsze używanie.

To pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego nawrotu nie da się sprowadzić do „braku silnej woli”. Źródła wskazują raczej na splot mechanizmów biologicznych i psychologicznych. Nawet po dłuższym czasie abstynencji bodźce skojarzone z używaniem albo silny stres mogą reaktywować dawny wzorzec reakcji.

Co robi z tym leczenie?

Skoro nie da się przewidzieć nawrotu u konkretnej osoby z pełną pewnością, celem terapii nie jest stworzenie uniwersalnej listy zakazanych sytuacji. NIAAA podkreśla, że terapie behawioralne uczą rozpoznawania wyzwalaczy i sposobów radzenia sobie z nimi. KBPN opisuje programy zapobiegania nawrotom właśnie jako pracę nad identyfikowaniem sytuacji wysokiego ryzyka i ćwiczeniem odpowiedzi na nie.

NICE traktuje profilaktykę nawrotów jako standardowy element leczenia zaburzeń związanych z alkoholem. Zgodnie z wytycznymi powinna być ona prowadzona przez przeszkolony personel, zwykle w warunkach środowiskowych. Osoby, które mają słabsze wsparcie społeczne albo współwystępujące problemy zdrowotne, mogą potrzebować intensywniejszej pomocy.

Nie chodzi więc o to, by usunąć z życia wszystkie potencjalne bodźce. Taki cel często byłby nierealny. Chodzi raczej o nauczenie się, które sytuacje są dla danej osoby szczególnie ryzykowne i jak reagować, zanim napięcie lub głód przełożą się na działanie.