Dlaczego osoba uzależniona zaprzecza problemowi? Co mówi nauka o wglądzie, ambiwalencji i mechanizmach uzależnienia

W oficjalnych źródłach medycznych uzależnienie nie jest opisywane jako zwykły „brak silnej woli”, lecz jako zaburzenie zdrowotne wpływające na mózg i zachowanie. Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu w USA definiuje zaburzenie używania alkoholu jako upośledzoną zdolność do przerwania lub kontrolowania picia mimo negatywnych konsekwencji. To pomaga zrozumieć pozorny paradoks: ktoś może widzieć część szkód, ale nadal nie oceniać realistycznie skali problemu albo nie być w stanie skutecznie zmienić zachowania.

Zaprzeczanie to nie zawsze zwykłe „oszukiwanie”

Starsze, moralizujące spojrzenie na uzależnienie sugerowało, że osoba po prostu wybiera zły styl życia i unika odpowiedzialności. Źródła naukowe i dotyczące zdrowia publicznego opisują jednak coś bardziej złożonego. NIDA podkreśla, że uzależnienie jest zaburzeniem medycznym wpływającym na mózg i zmieniającym zachowanie. W takim ujęciu zaprzeczanie problemowi może być częścią samego zaburzenia, a nie tylko przejawem uporu czy złego charakteru.

Nie znaczy to, że każda osoba uzależniona zawsze całkowicie nie rozumie swojej sytuacji. Chodzi raczej o to, że zdolność do trafnej samooceny może być ograniczona, częściowa albo zmienna. Ktoś może przyznawać, że „czasem przesadza”, a jednocześnie odrzucać myśl, że ma poważny problem wymagający pomocy.

Jak uzależnienie utrudnia rozpoznanie własnego problemu

Jednym z przydatnych pojęć jest wgląd, czyli zdolność rozumienia własnego stanu i jego konsekwencji. Przegląd badań z 2022 roku wskazuje, że u części osób z zaburzeniami używania substancji wgląd i samoświadomość mogą być osłabione. W praktyce może to oznaczać, że dana osoba nie dostrzega w pełni związku między używaniem substancji a pogarszającym się zdrowiem, konfliktami w relacjach czy problemami w pracy.

To ważne rozróżnienie: brak pełnego wglądu nie jest tym samym co zwykłe kłamstwo. Osoba może szczerze uważać, że „inni przesadzają”, choć z zewnątrz sytuacja wygląda jednoznacznie. Źródła nie sugerują, że dotyczy to wszystkich w takim samym stopniu. Wgląd może się zmieniać zależnie od etapu problemu, okoliczności i gotowości do zmiany.

Ambiwalencja: jednocześnie widzieć problem i odsuwać go od siebie

Drugim ważnym pojęciem jest ambiwalencja, czyli współistnienie powodów, by coś zmienić, i powodów, by tego nie robić. W uzależnieniu jest to bardzo częste. Ta sama osoba może wiedzieć, że picie lub branie powoduje szkody, a równocześnie doświadczać ulgi, przyjemności albo chwilowego poczucia kontroli dzięki substancji.

Właśnie dlatego sama konfrontacja z faktami nie zawsze działa. Kiedy ktoś słyszy tylko oskarżenia, łatwo uruchamia obronę: minimalizowanie, usprawiedliwianie, porównywanie się z „gorszymi przypadkami”. Nie musi to wynikać wyłącznie z cynizmu. Często jest sposobem radzenia sobie z wewnętrznym konfliktem: „wiem, że to mi szkodzi, ale jeszcze nie umiem z tego zrezygnować”.

Wstyd i lęk przed oceną też mogą podtrzymywać zaprzeczanie

Źródła wskazują również, że uzależnienie długo było przedstawiane w kategoriach moralnych, a nie zdrowotnych. Taki sposób myślenia sprzyja wstydowi. Jeśli przyznanie „mam problem” brzmi w czyichś uszach jak „jestem słaby” albo „zawiodłem”, obrona przed tą oceną staje się silniejsza.

Wtedy zaprzeczanie może pełnić funkcję ochronną: nie dopuszcza do świadomości czegoś bolesnego albo odwleka moment, w którym trzeba prosić o pomoc. To nie czyni szkód mniejszymi, ale pomaga zrozumieć, dlaczego sama presja i zawstydzanie często nie prowadzą do przełomu.

Dlaczego uznanie problemu i szukanie pomocy często się opóźnia

Światowa Organizacja Zdrowia przypomina, że alkohol jest substancją psychoaktywną, toksyczną i mającą właściwości uzależniające. Jednocześnie WHO zwraca uwagę, że kontakt z leczeniem w zaburzeniach związanych z alkoholem pozostaje niski w wielu krajach. To pokazuje, że opóźnione rozpoznanie problemu i późne zgłaszanie się po pomoc nie są rzadkim wyjątkiem.

Zestawienie tych informacji prowadzi do ostrożnego wniosku: jeśli uzależnienie wpływa na zachowanie i samoocenę, a do tego dochodzą wstyd i społeczne piętno, to zaprzeczanie może utrzymywać się długo nawet przy narastających konsekwencjach.

Co zwykle pomaga bardziej niż kłótnia

W badaniach nad wspieraniem zmiany często pojawia się wywiad motywujący. To sposób rozmowy skoncentrowany na osobie, którego celem jest wzmacnianie motywacji do zmiany przez wspólne przyglądanie się powodom zmiany i rozwiązywanie ambiwalencji. Przegląd Cochrane opisuje to podejście jako alternatywę dla czysto konfrontacyjnego stylu.

W praktyce oznacza to zwykle mniej etykietowania i mniej sporów o to, „czy już jest alkoholikiem”, a więcej pytań o konkretne skutki: co się zmieniło w zdrowiu, relacjach, pracy, finansach; co dana osoba sama uważa za problem; czego obawia się w związku z ewentualną zmianą. Takie podejście lepiej pasuje do sytuacji, w której trudność wynika nie tylko z oporu, ale też z ograniczonego wglądu i wewnętrznego konfliktu.

Gdzie w Polsce szukać wsparcia

W polskim kontekście instytucjonalnym punktem odniesienia jest Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, które publikuje informacje o uzależnieniach i systemie wsparcia. To przydatny adres, gdy ktoś szuka wiarygodnych, publicznych informacji o możliwych formach pomocy.

Rozpoznanie problemu rzadko bywa jednorazowym olśnieniem. Często jest procesem, w którym ktoś najpierw dopuszcza myśl, że „coś jest nie tak”, a dopiero później godzi się na rozmowę lub leczenie. Źródła sugerują, że właśnie dlatego spokojna, rzeczowa rozmowa bywa skuteczniejsza niż próba przełamania zaprzeczania siłą.