Jak zacząć rozmowę z bliską osobą o uzależnieniu?

Najpierw bezpieczeństwo, dopiero potem rozmowa

Ten tekst może pomóc przygotować rozmowę, ale nie służy do rozpoznawania uzależnienia ani do samodzielnego prowadzenia odstawienia substancji lub leków. Jeśli istnieje ryzyko przemocy, samobójstwa, przedawkowania albo poważnego pogorszenia stanu zdrowia, najważniejsze jest bezpieczeństwo, a nie przekonanie bliskiej osoby do rozmowy.

• Dzwoń pod 112 lub 999, gdy osoba nie reaguje, nie daje się dobudzić, ma wyraźne trudności z oddychaniem, sine usta, drgawki, silne splątanie lub omamy.
• Traktuj poważnie groźby wobec siebie lub innych, dostęp do broni, prowadzenie pojazdu po użyciu substancji oraz wypowiedzi o zamiarze odebrania sobie życia.
• Jeżeli jest to bezpieczne, nie zostawiaj osoby samej do czasu uzyskania pomocy i wykonuj polecenia dyspozytora. Nie próbuj jej unieruchamiać ani samodzielnie podawać leków.
• Jeżeli obawiasz się przemocy, nie prowadź rozmowy w zamkniętym miejscu ani wtedy, gdy jesteście sami. Wyjdź do bezpiecznego miejsca i skorzystaj z pomocy służb lub Niebieskiej Linii.

Nie namawiaj osoby, która regularnie i dużo pije alkohol albo przyjmuje leki uspokajające, nasenne lub przeciwlękowe, do nagłego odstawienia bez konsultacji medycznej. Gwałtowne ograniczenie alkoholu u osoby zależnej może prowadzić do ciężkich objawów odstawiennych. Odstawianie leków wymagających stopniowego zmniejszania dawki powinno być planowane z lekarzem.

Co może, a czego nie może dać pierwsza rozmowa

Nie masz pełnej kontroli nad tym, czy druga osoba przyzna, że ma problem, ani czy podejmie leczenie. Realistycznym celem rozmowy jest nazwanie konkretnych zdarzeń, powiedzenie o ich wpływie na Ciebie i rodzinę, zaproponowanie jednego dostępnego kroku oraz jasne określenie własnych granic.

• Nie próbuj udowodnić diagnozy ani wymusić obietnicy abstynencji.
• Zaproponuj konsultację, wspólny telefon do poradni albo sprawdzenie dostępnych form pomocy.
• Zadbaj o bezpieczeństwo dzieci, finansów i codziennych obowiązków niezależnie od tego, czy osoba bliska zgodzi się na pomoc.
• Pamiętaj, że możesz skorzystać ze wsparcia dla siebie także wtedy, gdy druga osoba odmawia leczenia.

Przygotuj rozmowę, zamiast zaczynać ją pod wpływem emocji

Trudna rozmowa częściej bywa użyteczna, gdy jest zaplanowana, a nie rozpoczynana w nocy, po kłótni lub w chwili, gdy ktoś jest pod wpływem. Przygotowanie nie ma służyć zebraniu argumentów przeciwko drugiej osobie. Pomaga skupić się na tym, co się wydarzyło, co jest dla Ciebie ważne i jaki ma być najbliższy bezpieczny krok.

• Rozmawiaj wtedy, gdy obie osoby są trzeźwe, wypoczęte i mają czas.
• Nie zaczynaj rozmowy podczas kłótni, tuż po użyciu substancji, w trakcie prowadzenia auta ani przy dzieciach.
• Wybierz miejsce, z którego możesz spokojnie wyjść. Jeśli obawiasz się agresji, nie rozmawiaj samodzielnie.
• Przygotuj dwa lub trzy konkretne przykłady, na przykład nieodebrane dziecko ze szkoły, wydane bez uzgodnienia pieniądze, nieobecność w pracy albo prowadzenie po alkoholu.
• Powiedz zaufanej osobie, że planujesz trudną rozmowę, zwłaszcza jeśli sytuacja w domu bywa napięta.

Przed rozmową odpowiedz sobie na pytanie, czego potrzebujesz, aby czuć się bezpiecznie przez najbliższe dni. Może to być zabezpieczenie dokumentów i pieniędzy, możliwość noclegu u bliskich, odebranie dzieci z miejsca ryzyka albo kontakt do osoby, która wie, co dzieje się w domu. To nie jest kara dla drugiej osoby. To przygotowanie na sytuację, w której rozmowa nie przyniesie od razu zmiany.

Mów o faktach, wpływie i kolejnym kroku

Pomocna jest prosta kolejność: konkretne zdarzenie, jego wpływ na Ciebie lub rodzinę, nazwanie troski, prośba o jeden krok i informacja o granicy. Taki komunikat jest zwykle mniej oskarżycielski niż etykiety, rozliczanie całej przeszłości lub spór o to, kto ma rację.

Możesz powiedzieć: „Chcę porozmawiać, bo mi na Tobie zależy. W ostatnich dwóch tygodniach dwa razy nie odebrałeś dziecka, a wczoraj wróciłeś po alkoholu i podniosłeś głos. Jestem przestraszona i nie chcę dłużej udawać, że nic się nie dzieje. Nie musimy dziś rozstrzygać wszystkiego. Chcę, żebyśmy jutro zadzwonili do poradni albo do telefonu zaufania i zapytali o pomoc. Mogę być przy Tobie podczas rozmowy. Nie zgodzę się jednak, aby dziecko jechało z Tobą samochodem po alkoholu.”

• Używaj zdań zaczynających się od „zauważyłam”, „martwię się”, „potrzebuję”, zamiast „jesteś”, „zawsze” i „nigdy”.
• Odwołuj się do sprawdzalnych zdarzeń, nie do domysłów o intencjach.
• Proponuj jeden konkretny krok, nie listę wszystkich problemów naraz.
• Nie obiecuj, że terapia od razu rozwiąże relację, długi, konsekwencje prawne lub problemy zdrowotne.

Słuchaj bez zgody na zaprzeczanie

Osoba bliska może zareagować złością, wstydem, umniejszaniem problemu albo odmową. Wysłuchanie nie oznacza zgody na wyjaśnienia, które przeczą faktom. Możesz krótko podsumować jej stanowisko, a następnie wrócić do tego, co zaobserwowałaś lub zaobserwowałeś.

• Powiedz: „Słyszę, że uważasz to za przesadę. Ja nadal martwię się tym, co wydarzyło się wczoraj”.
• Nie wdawaj się w wielogodzinny spór o ilość wypitego alkoholu, nazwę substancji lub pojedynczy szczegół.
• Jeśli rozmowa zmienia się w krzyk, groźby albo wyzwiska, zakończ ją: „Wrócę do tego, gdy będziemy mogli rozmawiać spokojnie”.
• Unikaj zaskakiwania osoby wieloosobową konfrontacją. Jeżeli potrzebne jest spotkanie rodzinne, najlepiej ustalić je ze specjalistą i tylko wtedy, gdy jest bezpieczne.

Granice są planem Twojego działania

Granica nie brzmi: „Masz przestać pić”. To decyzja o tym, co zrobisz Ty, aby chronić siebie, dzieci i wspólne życie. Powinna być możliwa do wykonania, konkretna i przekazana spokojnie. Nie stawiaj granic, których nie zamierzasz lub nie możesz dotrzymać.

• „Nie pożyczę pieniędzy ani nie spłacę długu powstałego w związku z alkoholem, narkotykami lub hazardem”.
• „Nie zadzwonię do Twojej pracy z wymówką i nie będę ukrywać konsekwencji przed rodziną”.
• „Jeżeli jesteś po alkoholu lub innych substancjach, nie będziesz prowadzić samochodu z dzieckiem. Zorganizuję inny bezpieczny powrót”.
• „Jeżeli pojawią się krzyki, groźby albo przemoc, zabiorę dzieci w bezpieczne miejsce i wezwę pomoc”.

Granice nie usprawiedliwiają zawstydzania, przemocy, odbierania podstawowej opieki ani ignorowania zagrożenia zdrowia. W sytuacji nagłej zawsze wzywaj pomoc medyczną lub służby ratunkowe.

Jeśli osoba bliska zgadza się na pomoc

• Ustalcie jeden mały krok i termin, na przykład telefon do poradni następnego dnia lub konsultację w konkretnym tygodniu.
• Daj wybór między dwiema realnymi opcjami, na przykład konsultacją telefoniczną i poradnią leczenia uzależnień.
• Możesz zaproponować wspólne wyszukanie placówki, transport albo obecność podczas telefonu, ale nie przejmuj odpowiedzialności za leczenie.
• Uszanuj prywatność dorosłej osoby. Specjalista może przyjąć jej bliskich na konsultację, lecz nie zawsze będzie mógł przekazywać informacje o leczeniu bez zgody pacjenta.

Jeśli osoba odmawia

Odmowa nie oznacza, że masz ponawiać rozmowę tej samej nocy lub codziennie sprawdzać, czy ktoś używa substancji. Zakończ rozmowę spokojnie, zostaw kontakt do pomocy, wróć do własnego planu bezpieczeństwa i skorzystaj z konsultacji dla siebie.

• Powiedz: „Nie musisz decydować teraz. Zostawię Ci numer. Ja także skorzystam ze wsparcia, bo ta sytuacja mnie dotyczy”.
• Nie ukrywaj konsekwencji, nie finansuj używania i nie ryzykuj własnym bezpieczeństwem, by kontrolować drugą osobę.
• Zapisuj dla siebie istotne zdarzenia i daty, jeżeli pomagają Ci ocenić ryzyko, rozmawiać ze specjalistą lub planować ochronę dzieci.
• Wróć do tematu innym razem, gdy jest spokojnie, ale nie rezygnuj z ustalonych granic.

Pomoc jest także dla bliskich

W Polsce osoba bliska może zgłosić się do poradni leczenia uzależnień bez skierowania, także z powodu współuzależnienia lub skutków pozostawania w relacji z osobą uzależnioną. Nie trzeba czekać, aż druga osoba uzna problem albo rozpocznie terapię.

• Ogólnopolski Telefon Zaufania Uzależnienia: 800 199 990, codziennie w godzinach 16:00-21:00, bezpłatnie. Z pomocy mogą korzystać osoby używające substancji i ich bliscy.
• Poradnia Online: poradniauzaleznienia.pl.
• W przypadku przemocy domowej: Niebieska Linia 800 120 002, bezpłatnie i całodobowo.
• W nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia dzwoń pod 112 albo 999.

Co pokazują badania o pomocy bliskim

Badania nad podejściem CRAFT, czyli Community Reinforcement and Family Training, wskazują, że pomoc udzielana bliskim może zwiększać prawdopodobieństwo podjęcia leczenia przez osobę, która wcześniej go odmawiała. W podejściu tym ważne są bezpieczeństwo, komunikacja bez upokarzania, jasne granice, wzmacnianie bezpiecznych zachowań i równoległe wsparcie dla osoby bliskiej.

Wyniki badań nie są obietnicą, że jedna rozmowa lub zestaw zdań skłoni konkretną osobę do terapii. Są natomiast argumentem, by nie zostawać z problemem samemu i skorzystać z profesjonalnego wsparcia dla rodziny.

Dwa przykłady sytuacji złożonych

Poniższe przykłady są fikcyjnymi sytuacjami edukacyjnymi, a nie opisami konkretnych osób.

Partnerka zauważyła, że jej bliski dwa razy nie pojawił się po dziecko i wydał wspólne oszczędności po alkoholu. Zamiast zaczynać rozmowę w nocy, wybrała spokojny poranek, nazwała trzy fakty i zaproponowała telefon do poradni. Usłyszała odmowę, więc nie próbowała wygrać sporu. Powiedziała, że nie będzie pokrywać kolejnych długów i że sama umówi konsultację. Jej celem nie było natychmiastowe przyznanie się do uzależnienia, lecz bezpieczeństwo rodziny i udostępnienie realnej drogi do pomocy.

Dorosły syn chciał porozmawiać z ojcem o lekach i alkoholu, ale ojciec był pobudzony, krzyczał i groził domownikom. Syn zrezygnował z rozmowy, zadbał o wyjście młodszego rodzeństwa do bezpiecznej osoby i skorzystał z pomocy kryzysowej. W takiej sytuacji właściwym działaniem nie jest lepsza argumentacja, lecz ograniczenie ryzyka i wezwanie pomocy, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie.

Krótka lista przed zakończeniem rozmowy

• Czy wszyscy są teraz bezpieczni?
• Czy zaproponowałam lub zaproponowałem jeden konkretny kolejny krok?
• Czy moja granica dotyczy mojego działania i jest możliwa do wykonania?
• Czy mam wsparcie dla siebie, nawet jeśli druga osoba odmawia pomocy?
• Czy wiem, pod jaki numer zadzwonię, jeżeli sytuacja stanie się nagła?